✦ Sərdar sarayı (Xan sarayı) İrəvan qalasının şimal-şərqində, Zəngi çayının sahilində yerləşən memarlıq kompleksidir. İrəvan xanlarının əsas iqamətgahı olub. Tikintisi XVI əsrə, bəzi mənbələrə görə 1578-ci ilə aid edilir və Toxmaq xanın adı ilə bağlıdır. Sonradan müxtəlif dövrlərdə genişləndirilmiş, xüsusilə XVIII–XIX əsrlərdə Məhəmməd xan Qacarın dövründə memar Mirzə Cəfər Xoylunun rəhbərliyi ilə əsaslı şəkildə yenidən qurulmuşdur.

✦ Sərdar sarayının memarlığı Qafqaz və Cənubi Azərbaycan üslublarının sintezini nümayiş etdirirdi. Kompleks qırmızı kərpic və oyma daşdan inşa olunmuş fasad, tağlı giriş, müşahidə eyvanları və bir-birinə açılan geniş salonları ilə seçilirdi. Ən məşhur hissəsi güzgülü dekor və zəngin naxışlarla bəzədilmiş “Güzgülü zal” idi. Burada interyer rəsmlərinin bir hissəsi rəssam Mirzə Qədim İrəvani tərəfindən çəkilib.

✦ Sarayda rəsmi qəbullar, dövlət tədbirləri və diplomatik görüşlər keçirilirdi. Xarici elçilər qəbul olunur, müqavilələr müzakirə edilirdi. Sərdar sarayı İrəvan xanlığının siyasi idarəetmə mərkəzi olmaqla yanaşı, xan sülaləsinin əsas yaşayış məkanı idi. Kompleksin daxilində xan və ailəsinin gündəlik həyatı üçün yaşayış otaqları, istirahət salonları, hovuz və bağ sahələri mövcud idi. Bu saray həm dövlət idarəçiliyinin aparıldığı, həm də xanların şəxsi-məişət həyatının davam etdiyi mühüm memarlıq kompleksi kimi şəhərin siyasi və mədəni həyatının əsas mərkəzi hesab edilirdi.

✦ Çar Rusiyası–Qacarlar dövləti müharibəsi (1826-1828) zamanı rus işğalına məruz qalan saray ciddi zərər görmüş və XIX əsrin sonlarından etibarən qalıqları tədricən sökülmüşdür. Yerləşdiyi ərazidə sonradan “Ararat” şərab zavodu inşa edilmiş, ardınca sarayın qalıqları tamamilə məhv edilmişdir.

✦ Sərdar sarayı hazırda mövcud olmasa da, İrəvanın tarixi memarlıq irsinin mühüm nümunəsi kimi elmi tədqiqatlarda və arxiv materiallarında yaşamını davam etdirir.